نگاهی کوتاه به قوانین طراحی بیمارستان و تاریخ درمان

اطلاع از روند رشد بیمارستان هم برای معماران و هم برای بسیاری از علاقه مندان به سیر تکاملی پزشکی تا به امروز حائز اهمیت است. با ما همراه باشید تا با روند جالب تکامل مراکز درمان و قوانین طراحی بیمارستان بیشتر آشنا شوید.

از دعا برای درمان تا بیمارستان مدرن

بیمارستان جاییست که همگی ما با آن آشنایی داریم و حداقل یک بار در طول زندگی تجربه حضور در آن را داشته ایم، بطور مثال هنگام تولد!
مردم گذشته درمان را مختص خدایان و موجودات ماورایی و بعضا جادوگران می دانستند و معمولاً درمان ها در مراکز مذهبی توسط قدیس ها انجام می شد.
برای مثال در یونان و روم باستان برای درمان زخم ها و جراحات گلادیتور ها، سرباز ها و سایر رزمنده ها، مراکزی با نام “valetudinarian” وجود داشتند که در آنها پرستشگاه خدای سلامت و دارو به نام آسکیلیپیوس بود. در آنجا تخت های مرمری بود که بیمار را روی ان میخواباندند و طلب شفاعت از خدایان برای بیمار توسط قدیس های معبد انجام میشد و اگر اوضاع وخیم بود و طلب شفا و دارو جوابگو نبود با کسب اجازه از خدایان همانجا جراحی صورت می گرفت!

تصور کنید برای جراحی باید خدایان تایید می دادند!

بعد ها و با ورود مسیحیت به منطقه ی اروپا مانند همه مراکز و بخش ها مراکز درمانی هم زیر سلطه کلیسا رفت و اداره ی آن ها به خواهران و برادران روحانی داده شد.

اوضاع مراکز درمانی در ایران باستان

همزمان در ایران شرایط کمی فرق داشت و تمام مراحل درمان بر پایه علم پزشکی صورت می گرفت. اولین مرکز آموزش علوم پزشکی و بیمارستان رسمی در منطقه جندی شاپور خوزستان با همین نام در دوران ساسانی تاسیس شد که پس از مدت کوتاهی به قطب درمان و آموزش در کل منطقه آسیا تبدیل شد.

اختلافی که سبب خیر شد!

به دنبال اختلاف دیدگاه دو مذهب کاتولیگ که بر خدایی بودن بحث درمان و دست نبردن در کار خدا اصرار داشتند و پروتستان که علم را پیشرو در درمان انسان می دانستند و پدر های روحانی تحصیل کرده را در مراکز درمانی داشتند، اولین مراکز درمانی مستقل و بیمارستان های مدرن از اوایل قرن 18 میلادی ساخته شدند که اولین آن ها در لندن و به نام بیمارستان “گای ” بود.
پس از آن اولین بیمارستان رسمی در ایالت فیلادلفیای آمریکا با نام شهر پنسیلوانیا به صورت خیریه تاسیس شد که بعد ها تبدیل به بزرگترین کتابخانه ی منابع علوم پزشکی تبدیل شد.

طراحی بیمارستان

همیشه برای شروع هر پروژه باید نسبت به حدود و دامنه کاربرد آن آگاهی داشته باشیم و از آنجا که هزینه تاسیس یک بیمارستان بسیار بالاست این آگاهی به جهت کاهش هزینه ها و بهبود روند کار، اهمیت ویژه ای می یابد.
تیم طراحی معماری باید همزمان با در نظر گرفتن شکل بنای بیمارستان، برای تجهیزات بیمارستانی، ملزومات پزشکی، اتصالات و مبلمان فضا برنامه داشته باشد.

در این بخش به بررسی ریز فضا های بیمارستان و دسترسی و ارتباط آن ها می پردازیم:

مهم ترین مسئله در طراحی ، دسترسی هاست که به دو بخش کلی عمودی (بین طبقات) و افقی (در هر طبقه) دسته بندی می شوند.

اورژانس رکن اصلی بیمارستان

اورژانس در طبقه همکف قرار می گیرد و از خارج سایت پلان، دسترسی آمبولانس و بیماران اورژانسی برای ورود مستقیم و سریع به اورژانس در نظر گرفته می شود. محل عبور آمبولانس تا نزدیک ترین بخش به ورودی اورژانس پیش می رود، در صورت وجود اختلاف سطح ، طراحی و ایجاد رمپ و سطوح شیبدار برای دسترسی به ورودی حائز اهمیت است.

فضای ورودی و لابی (محل تقسیم و مسیر یابی)

بیماران و مراجعین در ورودی، می بایست اولین مواجهه را با فضای تریاژ (معاینه ی اولیه توسط متخصص و ارجاع به بخش مورد نظر) و پس از آن با فضای مالی و اداری و پذیرش، به منظور انجام امور پرونده سازی، داشته باشند. این فضاها در ورودی مرکز اورژانس یا در کنار آن تعریف می شوند. از دیگر فضاهای اجباری، اطلاعات و فضای انتظار در فضای ورودی اصلی ساختمان است.
در کنار تمام بخش های اصلی که بیماران در همکف با آن ها مواجهه دارند می بایست راهنما ها به سایر فضاها و طبقات، به خصوص با فرمت گرافیکی (برای در بر گرفتن تمام اقشار جامعه) در معرض دید تعبیه شده باشند.
_ لازم به ذکر است که فضاهای بیمارستانی به تعداد زیادی آسانسور در انواع گوناگون همچون بیمار بر (امکان انتقال برانکار و صندلی چرخدار با دو همراه) و آسانسور های معمولی با ظرفیت بالا نیاز دارند.

فضاهای موجود در همکف | قوانین طراحی بیمارستان

از دیگر فضاهای موجود در همکف می توان به درمانگاه ها (که تعداد آن ها بستگی به تخصص بیمارستان دارد و با توجه به فضا می توانند در فضایی خارج از ساختمان اصلی هم تعبیه شوند) و داروخانه اشاره کرد؛ که داروخانه می بایست در بین دو فضای اورژانس و درمانگاه ها قرار گرفته باشد و دسترسی مستقیم به آن ها الزامی است.
کافه تریاها و بوفه ها نیز با در نظر گرفتن فضای پیش ورودی و سالن انتظار می توانند نقش به سزایی داشته باشند. لازم به ذکر است که به منظور اسکان همراهان بیمار، در هر موضوع مراجعه به بیمارستان، باید فضاهای بزرگی با عنوان سالن انتظار و با فرنیچرهای مناسب طراحی شوند.

فضاهای طبقات بالای همکف | قوانین طراحی بیمارستان

و اما اولین طبقات بالاتر از همکف، محل قرار گیری اتاق های عمل، استریلیزاسیون، مراقبت های ویژه، زایشگاه و بخش کودکان هستند؛ چرا که در مواردی همچون مادران باردار یا کودکان بیمار، امکان انتقال آن ها به نقاط دور دست وجود ندارد و این راحتی و حتی سلامت مراجعین را تحت الشعاع قرار می دهد.
سایر بخش ها همچون اتاق عمل یا مراقبت های ویژه باید به گونه ای طراحی شوند که امکان انتقال مستقیم بیماران بد حال از اورژانس به هر کدام از آن ها و از هر کدام به دیگری در سریع و سهل ترین حالت ممکن وجود داشته باشد. بخش استریلیزاسیون هم از بخش های کلیدی در کنار اتاق های عمل است؛ چرا که سلامت و استریل بودن فضا و تجهیزات را تامین می کند.

در طبقات بالاتر از فضاهای فوق الذکر، بخش های مراقبتی یا همان بخش های اصلی بستری بیماران تعبیه می شوند. طراحی هر بخش به گونه ای است ک استیشن پرستاری در مرکز قرار می گیرد. در کنار آن فضای استراحت پرستاران و دکتر ها، آبدارخانه، سرویس بهداشتی کارکنان و از همه مهم تر انبار داروهای هر بخش با دسترسی مستقیم برای کارکنان تعبیه می شوند. دور استیشن پرستاری تخت ها یا اتاق های هر بخش قرار می گیرند که امکان سرکشی و مراقبت پرستاران از بیماران به بهترین نحو وجود داشته باشد.
طبقه ی انتهایی یا همان پشت بام نیز محل قرارگیری باند هلیکوپتر (هرچند که بسیاری بیمارستان ها از استاندارد برخورداری از باند هلیکوپتر به علت قرار گیری محل ساختمان، فضای کم و طراحی آن خارج اند) و محل قرار گیری برخی تاسیسات همچون دستگاه های تصفیه ی هوا است.

فضاهای زیر زمینی فضای درمانی

فضاهایی همچون آزمایشگاه ها و رادیولوژی ها، به علت داشتن تشعشات رادیواکتیو، بو و انتشار گاز های سمی و حتی ناقلین بیماری، در بخش هایی دور از دسترسی های اولیه در ساختمان بیمارستان و در طبقات زیرزمین تعبیه می شوند.
همچنین وسایل و تجهیزات این بخش ها وزن و هزینه ی بالایی دارند که به سرعت و پیاپی نیازمند سرویس و به روز رسانی اند، ازین رو زیرزمین بهترین گزینه برای قرار گیری آنهاست. همچنین سایر فضاهای خدماتی همچون آشپزخانه و لاندری و هتلینگ نیز به علت دور بودن از فضای بیماران و انتقال ندادن بو در این طبقات ساخته می شنود.
در انتها امکان طراحی بعضی فضاها همچون فیزیوتراپی ها (به منظور داشتن فضای کافی و تجهیزات) و بایگانی ها نیز در طبقات زیرزمین وجود دارد.

فضای سبز در قوانین طراحی بیمارستان

سلامت جسم و روح انسان ها تا حد زیادی تاثیر گرفته از محیط پیرامون است. زیبایی محوطه و نیز فضا های پر رفت و آمد بیمارستان ها می تواند عملکرد کارکنان را بهبود بخشد و سرعت بهبود بیماران را افزایش داده و روحیه آن ها را تقویت کند. از جمله آیتم های ایجاد زیبایی محیط می توان به مصالح خاص و مناسب، نیمکت ها، آبنما، مجسمه ها و فضای سبز اشاره کرد.

• فضای سبز موجود در محوطه بیمارستان (اعم از حیاط باز، حیاط مرکزی و حیاط سرپوشیده)
• دیوار سبز
• بام سبز
• تراس سبز

برخی استاندارد های فضای بیمارستان :

راهروهای بیمارستان

راهروها باید برای بیشترین جریان گردشی طراحی شوند. در کل، راهروهای دسترسی بایستی حداقل دارای ۵۰/۱ متر پهنا داشته باشند. راهروهایی که بیماران را با تخت متحرک جابجا می‌کنند باید حداقل دارای پهنای موثر ۲۵/۲ متر باشند. سقف معلق در راهروها می‌توانند تا ۴۰/۲ متر ارتفاع داشته باشند.

درهای بیمارستان

در طراحی درها بهداشت باید در نظر گرفته شود. لایه سطحی در بایستی دارای مقاومت بلند مدت در برابر نظافت مداوم توسط تمیزکننده‌ها و میکروب کش ها باشد و بایستی طوری طراحی شود که مانع انتقال صدا، بوهای نا مطبوع و جریان هوا باشند.
درها نیز بایستی دارای همان استاندارد عایق بندی در برابر صدا باشد که دیوارهای اطراف از آن برخوردارند. چوب دوروکشه در باید حداقل توانایی کاهش صدا تا۲۵ دسی بل را داشته باشد. ارتفاع دقیق درب ها به نوع و عمل آن ها بستگی دارد.

• درهای معمولی 220cm
• دروازه‌های عبور وسایل نقلیه 250cm
• ورودی انتقالات 280cm
• حداقل ارتفاع در جاده‌های ورودی 350cm

پله ها در قوانین طراحی بیمارستان

به خاطر دلایل سلامتی، پله‌ها بایستی طوری طراحی شوند که در مواقع لزوم ظرفیت تمام گردش عمومی را داشته باشند. پلکانها باید در هر دو طرف نرده داشته باشند و بدون بر آمدگی پیشبن باشند (بدون لبه برآمده) پله‌های پیچ دار (حلزونی) نمی‌توانند در مقررات مربوط به پله‌ها گنجانده شوند.
پهنای موثر عرض پله‌ها و پاگردها باید حداقل دارای ۵۰/۱ متر باشند و از۵۰/۲ متر تجاوز نکنند. درها نباید پهنای مفید پاگردها را اشغال و محدود کنند و با توجه به مقررات بیمارستان، درهای رو به راه‌پله باید به طرف خروجی باز شوند. می‌توان پله‌هایی با ارتفاع m m170 داشت و حداقل عمق پاگذار آن mm280 باشد.

آسانسورهای بیمارستان

آسانسورها انسان ها، داروها، ملحفه ‌ها و تخت های بیمارستانی را بین طبقات جابه جا می کنند و بخاطر مسائل بهداشتی و زیبایی بهتر است آسانسورهای جداگانه ‌ای را برای هر کدام این اهداف در نظر گرفت. در ساختمان هایی که مراقبت، معاینه و درمان در طبقات بالایی انجام می‌‌ گیرند حداقل دو آسانسور برای انتقال تخت لازم است. اتاقک آسانسور باید به اندازه‌ای باشد که جا برای یک تخت ودو همراه وجود داشته باشد.
سطوح داخلی کابین باید صاف، قابل شستشو و به راحتی قابل ضد عفونی باشد. کف آن نباید مسعد لغزش باشد.
چاه آسانسور باید ضد آتش باشد. برای هر صد تخت یک آسانسور چند منظوره باید تعبیه شود و تعداد این آسانسورها در بیمارستانهای کوچکتر حداقل دو دستگاه باید باشد، به علاوه حداقل بایستی دو آسانسور کوچکتر برای تجهیزات قابل حمل، کارکنان و ملاقات کنندگان وجود داشته باشد.

نور و رنگ در قوانین طراحی بیمارستان

نور یکی از مهم ترین مسائل در طراحی داخلی است چرا که بدون وجود نور مناسب و کافی انجام هرکاری با مشکل مواجه می شود.
در فضاهای درمانی این اهمیت دو برابر می شود چرا که نور آفتاب (بطور خاص) تاثیر بسزایی در بهبود بیماری ها دارد. در بستری های طولانی در بیمارستان ها وجود نورهای خاصی ضروری است تا وظایف متابولیکی و گردش خون به درستی انجام پذیرد. کسانی که این گونه محیط ها را طراحی می کنند، باید از اثرات بیولوژیکی نوراطلاع داشته باشند.

رنگ مناسب در قوانین طراحی بیمارستان

در رابطه با رنگ هم باید اشاره کرد که استفاده از رنگ بسیار محدود است و نباید از هیچ رنگی در مقیاس بالا استفاده کرد و استفاده از بعضی رنگ ها مانند کرم و قهوه ای و قرمز (به جز هشدار و اعلان ها) به طور کامل ممنوع است و اگر اصرار بر وجود رنگ در محیط داریم تنها مجاز به استفاده از برخی رنگ های سرد مانند سبز و آبی روشن هستیم.
رنگ های گرم از جمله قرمز و نارنجی به سبب انرژی بالایی که دارند، در صورت وجود میکروب در محیط با انتقال انرژی خود به آنها سبب انتشار آلودگی می شوند، به همین دلیل استفاده از رنگ های سردتر و کم انرژی تر برای فضای چون بیمارستان که استریل بودن آن از اهمیت بالایی برخوردار است ، متداول می باشد.

انتخاب متریال مناسب طبق قوانین طراحی بیمارستان

متریالی که در این محیط استفاده می شود باید خلل و فرج نداشته باشد تا جلوی نفوذ هر باکتری و قارچی گرفته شود و از طرفی درصد جذب رطوبت آن باید صفر باشد ، چرا که رطوبت شرایط رشد و تکثیر را مساعد می سازد.
در بیمارستان ها دیوارها را با متریال خشکی می پوشانند که تا سقف اصلی کشیده می شود و این نکته اهمیت دارد که متریال دیوار تا سقف اصلی را پوشش بدهد و نه تا سقف کاذب.

آیا می توان از کاغذ دیواری برای بیمارستان استفاده کرد؟

کاغذ دیواری قابلیت شستشوی دائم و ضدعفونی ندارد ، پس مناسب این فضا نمی باشد.

آیا می توان از انواع سنگ ها برای بیمارستان استفاده کرد؟

انواع سنگ ها را نیز در صورتی می توان استفاده کرد که هیچگونه شیار و درزی نداشته باشد.

بهترین متریال برای بیمارستان کدام است؟

برای متریال کف نیز نبود درز و شیار برای جلوگیری از ورود آلودگی ها اهمیت زیادی دارد از این رو بهترین متریال برای کفپوش محیط بیمارستانی متریالی با نام وینیل است که به صورت رولی و بدون هیچ گونه درز می باشد.
همانطور که از نام این کفپوش مشخص است جنس آن پلاستیکی است و جدا از اینکه خود کفپوش آنتی باکتریال است قابل شستشو نیز می باشد. وینیل ها به سه دسته ی نرم، متوسط و سخت دسته بندی می شوند که در اکثر فضا های بیمارستانی از نوع سخت آن استفاده می شود.

منابع

کتاب نویفرت
سری کتاب های مقررات طراحی بیمارستان
مقاله ی Interior Design Manual: for new construction & renovations of hospitals & clinics
Archdaily.com
Dezeen.com
wikipedia.com